Het regiokantoor van netbeheerder Alliander in het Amsterdamse havengebied Westpoort is de grote winnaar van de Amsterdamse Architectuurprijs (AAP) 2024. Het gebouw, ontworpen door De Zwarte Hond samen met landschapsbureau De Urbanisten, kreeg op donderdagavond 25 april in De Duif aan de Prinsengracht zowel de prijs van de vakjury als die van de publieksjury. Daarmee gaat de belangrijkste Amsterdamse architectuuronderscheiding dit jaar niet naar een woongebouw, maar naar een werkomgeving van een bedrijf.

Unaniem oordeel van de vakjury

De vakjury, bestaande uit architect en onderzoeker Janna Bystrykh (hoofd Architectuur aan de Academie van Bouwkunst), Bas van Dam (medeoprichter en mede-eigenaar van Being) en Saundra Williams (Cultural Changemaker en Community Specialist), koos unaniem voor het Alliander-complex. Het gebouw huisvest kantoren, trainingsruimten en werkplaatsen onder één dak. Volgens de jury verenigt het ontwerp innovatie, techniek en vormgeving op een manier die past bij het gebruik van het gebouw en tegelijk de omgeving verrijkt.

De jury prees in haar rapport vooral de duurzame keuzes in ruimte en materiaal. Zo zijn onder meer innovatieve houten kanaalplaten toegepast. Het gebouw kan bovendien meebewegen met veranderend gebruik, wat de jury als belangrijke kwaliteit voor de toekomst ziet. Daarnaast noemde zij de zorgvuldige detaillering en het uitnodigende atrium, dat het complex verbindt met de omgeving. Alliander gebruikt het gebouw volgens het juryrapport ook als levend laboratorium voor nieuwe technologie.

Opvallend is dat de jury de innovaties juist waardeerde omdat ze niet schreeuwerig zijn. Het gaat volgens haar om subtiele vernieuwingen in materiaalgebruik, energieverbruik en -opwekking en een flexibele indeling, zonder spectaculair wow-effect. Ook het samenbrengen van uiteenlopende gebruikers, van techniekstudenten tot kantoormedewerkers, telde mee. Er was ook een kanttekening: het gebouw zou zich meer naar het publiek mogen openen. Dat zou de betrokkenheid van de buurt en de zichtbaarheid van het bedrijf vergroten.

Tien genomineerden, van middenhuur tot monument

De publieksjury bestond dit jaar uit docent burgerschap en masterstudent Alessandro van Haag, fotograaf Hans Mooren en hoogleraar verloskunde Eva Pajkrt. Samen met de vakjury beoordeelden zij tien projecten die Arcam begin maart had genomineerd. De jury bezocht alle projecten op 14 maart. Daarna volgden in april drie debatavonden in Pakhuis de Zwijger.

Ook de andere genomineerden kwamen in het juryrapport aan bod:

• AMST van VenhoevenCS, ontwikkeld door MRP Development. De jury waardeerde de betaalbare middenhuurwoningen, die samen met de gemeente tot stand kwamen, maar had graag meer gezien op het gebied van hergebruik van materialen, biodiversiteit en voorzieningen voor de buurt.
• Republica van Marc Koehler Architects, met Banlieu en Vink Bouw. Dit project kreeg lof voor het hergebruik van materialen en de toepassing van de principes van Open Building. De jury vond het complex wel wat ontoegankelijk.
• Zandkasteel in Zuidoost, van Alberts & Van Huut met a/d Amstel architecten, voor Wonam, Zadelhoff en VolkerWessels. Hier werd een gemeentelijk monument zonder sloop omgebouwd tot school en appartementen. De jury vond dat de levendigheid die het gebouw zou kunnen hebben nog niet volledig wordt benut.
• Egoli-toren / Nieuw Echtenstein van LEVS architecten voor corporatie Rochdale, met 80 aardgasvrije sociale huurwoningen. Bewoners die voor renovaties moesten verhuizen kregen er voorrang. De jury pleitte voor een meer gemengde bewonerssamenstelling.
• Crossover op de Zuidas, van Team V Architectuur en Bosch Slabbers voor AM en Equity Estate, met 120 huurwoningen voor studenten en statushouders. De jury had graag meer ontmoeting tussen de gebruikers gezien en vond dat de stappen op het gebied van duurzaamheid en natuurinclusiviteit groter hadden mogen zijn.
• Tripolis-Park van MVRDV en Delta Vormgroep voor Flow Development. Hier wordt nieuwbouw verbonden met het werk van Aldo en Hannie van Eyck. De jury vreesde dat commerciële doelen zwaarder wogen dan het erfgoed en miste woningen, en daarmee levendigheid.
• Lariks van M3H architecten voor Lieven de Key: betaalbaar wonen voor jongeren in een door de Amsterdamse School geïnspireerd ontwerp met zogeheten friendswoningen. De jury miste wel ambitie op het gebied van duurzaamheid en had zorgen over de toegankelijkheid voor rolstoelgebruikers.
• Bajesdorp van Studio Seven Architecten en LOLA Landscape Architects, volgens de jury de eerste permanente broedplaats van Nederland, gebouwd met biobased materialen. De jury had wel bedenkingen bij de detaillering.
• De Gieter en De Slijper op Oostenburg, van Space Encounters, LOLA en VORM, met een mix van woningen, bedrijfsruimte en daktuinen.

Bedrijfshuisvesting als visitekaartje

Voor de vastgoedsector is de uitslag een interessant signaal. Zeven van de tien genomineerden bevatten woningen. Dat juist een bedrijfsgebouw in een havengebied wint, laat zien dat ook functionele bedrijfshuisvesting architectonische kwaliteit kan hebben. Juist in werkgebieden als Westpoort, waar logistiek, industrie en energie-infrastructuur het beeld bepalen, valt een gebouw dat duurzaamheid, flexibiliteit en uitstraling combineert op.

Voor eigenaar-gebruikers zijn de eigenschappen die de jury noemt ook bedrijfseconomisch van belang. Een gebouw dat zich kan aanpassen aan ander gebruik, gaat langer mee en houdt zijn waarde beter. Een flexibele indeling maakt het makkelijker om afdelingen te laten groeien of krimpen. Het gebruik van hout en de aandacht voor eigen energieopwekking passen bij de verduurzamingseisen die huurders, financiers en toezichthouders steeds vaker stellen.

De kanttekening van de jury over de beperkte openheid naar het publiek raakt aan een bekend dilemma bij bedrijfscampussen. Beveiliging en bedrijfsvoering vragen om afscherming, terwijl gemeenten en ontwikkelaars juist streven naar plinten en terreinen die bijdragen aan de stad.

Debat over Amsterdamse architectuur

Arcam, het architectuurcentrum van Amsterdam, organiseert de prijs om het publieke debat over Amsterdamse architectuur aan te wakkeren. De avond in De Duif werd geopend door Indira van ’t Klooster. Op het programma stond ook de bekendmaking van de winnaar van de Alternatieve AAP 2024, waarvoor eigen voordrachten werden gepresenteerd.

Met de dubbele winst krijgt Alliander Westpoort een plek in de reeks bekroonde Amsterdamse gebouwen. Voor ontwikkelaars en eigenaar-gebruikers is het juryrapport bruikbaar als overzicht van wat vakmensen en publiek op dit moment belangrijk vinden: hergebruik, flexibiliteit, biodiversiteit en een gebouw dat iets teruggeeft aan zijn omgeving.

Bron: Arcam – Vakjuryrapport Amsterdamse Architectuurprijs 2024 · Extra bronnen: Arcam – 10 nominaties voor de Amsterdamse Architectuurprijs 2024, Architectuur.nl – Uitreiking Amsterdamse Architectuurprijs 2024