Warmte en koude uit oppervlaktewater en afvalwater, samen aquathermie genoemd, kan een groot deel van de toekomstige warmtevraag van de gebouwde omgeving dekken. Volgens onderzoek van CE Delft, Deltares en IF Technology gaat het om 40 tot 50 procent, rekening houdend met de afstand tot bebouwing en de technische haalbaarheid. Voor koeling ligt het potentieel nog hoger. PropertyNL zette de stand van zaken op 7 oktober op een rij, met een gerenoveerd Amsterdams rijksmonument als voorbeeld.

Ruim honderd projecten gerealiseerd

Volgens de Unie van Waterschappen zijn in Nederland inmiddels minstens 110 aquathermieprojecten gerealiseerd. Nog eens 140 projecten wachten op ontwikkeling, waaronder enkele omvangrijke programma’s. Een van de grootste is Pampus in Almere, waar circa 30.000 woningen zijn gepland. Die nieuwe wijk moet voor een groot deel draaien op aquathermie, met het Markermeer en het IJmeer als bron.

Voor koeling is het potentieel relatief nog groter. Onderzoek van IF Technology wijst erop dat aquathermie 54 procent van de totale landelijke koelvraag kan invullen. Omdat warmte vooral in warme periodes aan het water wordt onttrokken, wanneer ook de koelvraag piekt, kan de techniek bovendien bijdragen aan het verminderen van hittestress.

Twee vormen: oppervlaktewater en afvalwater

Aquathermie kent twee hoofdvormen. Bij TEO, thermische energie uit oppervlaktewater, wordt warmte of koude gewonnen uit grachten, rivieren, meren en sloten. Bij TEA, thermische energie uit afvalwater, gebeurt dat uit rioolwater, bijvoorbeeld bij een rioolwaterzuivering of rechtstreeks uit het riool. De gewonnen warmte wordt vaak tijdelijk opgeslagen in de bodem via een warmte-koudeopslag (WKO), zodat zomerwarmte in de winter kan worden benut. Een warmtepomp brengt de warmte vervolgens op de gewenste temperatuur voor het gebouw.

Het onttrekken van warmte is niet onbegrensd. De watertemperatuur is gereguleerd en installaties moeten voldoen aan ecologische eisen. Bestaande gebouwen nabij water kunnen worden aangesloten, mits ze goed geïsoleerd zijn. Bij minder duurzame panden kunnen maatregelen als HR++-glas en dakisolatie het verschil maken. Ook monumentale gebouwen kunnen geschikt zijn, zoals een voorbeeld in de Amsterdamse binnenstad laat zien.

Grachtenwater in Amsterdam

In Amsterdam, met tientallen kilometers aan grachten, wordt de techniek al in de historische binnenstad toegepast. De Groene Grachten, initiatiefnemer van een project aan de Weteringschans, stelt dat het grachtenwater genoeg thermische energie bevat om 40.000 huishoudens van duurzame warmte te voorzien.

Weteringschans 24 is een rijksmonument dat tussen 1878 en 1880 werd gebouwd voor F.J.W.H. Schmitz, directeur van jenever- en likeurstokerij Wynand Fockink. Bij de renovatie nemen aquathermiepanelen warmte op uit de gracht. Samen met andere verduurzamingsmaatregelen stijgt het energielabel daardoor van G naar A++. De renovatie werd ontworpen door 1m98 Architecten, met De Groene Grachten als specialist in het verduurzamen van historische panden. Het pand is van een particuliere eigenaar.

Naast aquathermie zijn biobased isolatie en vacuümglas toegepast, en is de oorspronkelijke roodbruine gevel hersteld. De warmtewisselaar ligt in de gracht, waardoor buitenunits overbodig zijn. Een vloeistof met antivries stroomt naar een WKO-installatie in het gebouw. Het enige zichtbare element zijn meerpalen die de warmtewisselaar beschermen, zodat het straatbeeld vrijwel ongemoeid blijft.

Rol van de waterschappen

Waterschappen spelen een sleutelrol bij aquathermie. Zij beheren een groot deel van het oppervlaktewater en de rioolwaterzuiveringen, en daarmee de belangrijkste bronnen voor zowel TEO als TEA. Rioolwaterzuiveringsinstallaties leveren het hele jaar door water met een relatief constante temperatuur, wat ze geschikt maakt als warmtebron voor nabijgelegen wijken of bedrijventerreinen. Bij oppervlaktewater beoordeelt de waterbeheerder of een onttrekking of lozing van warm of koud water past binnen de ecologische randvoorwaarden. Voor ontwikkelaars en gebouweigenaren betekent dat dat het waterschap in een vroeg stadium aan tafel zit bij projecten die op aquathermie willen draaien.

Betekenis voor vastgoedeigenaren

Voor eigenaren van kantoren en ander zakelijk vastgoed is de koelcomponent van aquathermie relevant. Kantoorgebouwen hebben doorgaans een aanzienlijke koelvraag, en in steden met veel oppervlaktewater kan aquathermie een alternatief zijn voor koelinstallaties met buitenunits op het dak. Daarnaast staan eigenaren onder druk om hun gebouwen te verduurzamen: voor kantoren geldt sinds 2023 de verplichting om minimaal energielabel C te hebben, en de Europese regels voor gebouwen schroeven de eisen de komende jaren verder op.

Voor eigenaren van monumentale panden ligt dat anders. Rijksmonumenten zijn uitgezonderd van de labelplicht voor kantoren, maar ook voor hen wordt verduurzaming steeds vaker een voorwaarde voor verhuurbaarheid en financiering. Het voorbeeld aan de Weteringschans laat zien dat een sprong van label G naar A++ in een historisch pand technisch haalbaar is, zonder de gevel of het straatbeeld aan te tasten.

Tegelijk speelt in grote delen van Nederland netcongestie, waardoor de aansluiting van zware elektrische installaties soms lang op zich laat wachten. Collectieve warmte- en koudesystemen kunnen de piekbelasting op het elektriciteitsnet beperken, al hebben ook warmtepompen in een aquathermiesysteem stroom nodig.

Wat er nu volgt

De 140 projecten in de pijplijn moeten de komende jaren laten zien of aquathermie de stap kan maken van pilots naar grootschalige toepassing, met Pampus als belangrijkste testcase. PropertyNL kondigt aan eind oktober een uitgebreidere versie van het verhaal te publiceren in PropertyNL-magazine 10-2026.

Bron: PropertyNL

Beeld: “Heat Pump Installation” by Phyxter Home Services is licensed under CC BY 2.0 (licentie) — afbeelding