De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft op 11 november 2026 het bestemmingsplan “Leeuwarden – Herbestemming kantoorpand De Friesland” in stand gelaten (ECLI:NL:RVS:2026:6640). Daarmee ligt de weg open voor maximaal 150 woningen op het terrein van het voormalige kantoor van De Friesland Zorgverzekeraar aan de Harlingertrekweg 53 in Leeuwarden: eerst een nieuwe woontoren met maximaal 35 appartementen en commerciële ruimte in de plint, later de transformatie van het bestaande kantoorgebouw zelf. Bewoners van woonboten aan de kade tegenover het terrein kwamen tegen het plan op, maar vingen bot. Tien van de zeventien appellanten werden niet eens ontvankelijk verklaard, omdat zij te ver van de geplande toren wonen.
Partijen en advocaten
Instantie: Raad van State, Afdeling bestuursrechtspraak (enkelvoudige kamer)
Datum: 11 november 2026
ECLI: ECLI:NL:RVS:2026:6640
Deelgebied: Omgevingsrecht
Appellanten: [appellant] en anderen (bewoners van woonboten aan de Harlingertrekweg, Leeuwarden)
Advocaat: niet vermeld in de gepubliceerde uitspraak
Wederpartij: de raad van de gemeente Leeuwarden
Gemachtigden: K. Bosscha en mr. J.J. Hengst (niet als advocaat vermeld)
Partij (ontwikkelaar): OWC De Friesland B.V.
Advocaat: mr. M. Klijnstra, Lexence (Amsterdam) · m.klijnstra@lexence.com · +31 20 573 6776
Advocaat in deze zaak? Wij nemen uw zienswijze op deze uitspraak en de betekenis ervan voor de vastgoedsector graag op. Mail Roderick van Vleuten via roderick@vastgoedkoerier.nl.
Het plan: van zorgkantoor naar woonlocatie
Het plangebied omvat het perceel van het voormalige kantoor van De Friesland Zorgverzekeraar. Volgens het beeldkwaliteitsplan dat RHO Adviseurs in juli 2023 voor opdrachtgever OWC De Friesland B.V. opstelde, gebruikte De Friesland het pand tot 2018 als kantoor. In de bekendmaking van februari 2025 schrijft de gemeente dat het gebouw voorlopig nog als kantoor in gebruik is. Het bestemmingsplan voegt een woonfunctie toe aan het terrein en laat in totaal maximaal 150 woningen toe.
De ontwikkeling is in twee fasen opgeknipt. In de eerste fase verrijst in de zuidwestelijke hoek van het perceel een nieuwe woontoren met maximaal 35 appartementen. Op de begane grond is ruimte voor kleinschalige commerciële voorzieningen; de gemeentelijke bekendmaking van februari 2025 noemt daarbij uitdrukkelijk een daghoreca-functie (categorie 1) met terras. In de tweede fase wordt het bestaande kantoorpand omgebouwd tot woongebouw, met op enkele plekken een extra bouwlaag en nieuwe balkons. Ook in de plint van het bestaande gebouw wordt rekening gehouden met kleinschalige commerciële functies. Het beeldkwaliteitsplan gaat voor de tweede fase uit van maximaal 115 appartementen en spreekt van een tijdshorizon van ongeveer tien jaar na de eerste fase; de toren mag volgens dat document maximaal 42 meter hoog worden.
De gemeenteraad stelde het plan op 22 januari 2025 gewijzigd vast. Volgens de bekendmaking in het Gemeenteblad (5 februari 2025) is na een ingediende zienswijze een voorwaardelijke verplichting toegevoegd voor het in gebruik nemen van de woonbebouwing, en is een regel opgenomen die woningen op de begane grond uitsluit, zodat de plint levendig en commercieel blijft. Het plan lag van 6 februari tot en met 20 maart 2025 ter inzage. In die periode stelden de woonbootbewoners beroep in bij de Raad van State.
Belangrijk voor de toepasselijke regels: het ontwerpplan lag al op 21 december 2023 ter inzage, dus vóór de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024. Op grond van het overgangsrecht in artikel 4.6, derde lid, van de Invoeringswet Omgevingswet bleef daarom het oude recht van toepassing, waaronder de Wet ruimtelijke ordening en de Crisis- en herstelwet. De zaak werd behandeld door één staatsraad, mr. G.T.J.M. Jurgens, als enkelvoudige kamer.
Wie zijn de appellanten en wat wilden zij?
Het beroepschrift was ingediend door zeventien bewoners van woonboten die direct aan de kade van de Harlingertrekweg liggen. Zij richtten zich niet tegen het hele plan, maar specifiek tegen het deel dat de nieuwe woontoren met commerciële voorzieningen in de zuidwestelijke hoek van het perceel mogelijk maakt. De transformatie van het bestaande kantoorgebouw zelf stond dus niet ter discussie.
De bezwaren van de bewoners waren breed. Zij vreesden overlast tijdens de bouw door geluid, trillingen, bouwverkeer en verkeersmaatregelen. Zij vonden dat de toren hun privacy aantast, schaduw veroorzaakt en hun uitzicht wegneemt; volgens hen zou de toren circa 43 meter hoog worden en op zo’n 20 meter van hun boten komen te staan, wat zij als benauwend ervaren. De beoogde daghoreca op ongeveer 15 meter afstand zou eveneens inbreuk maken op hun privacy. Verder voerden zij aan dat de hoge toren bij harde wind valwinden veroorzaakt, met valpartijen en verkeershinder als gevolg, dat het plan leidt tot meer verkeersdrukte en een parkeertekort, dat scholen, huisartsen en supermarkten in de buurt overbelast raken, en dat de raad hun belangen in het algemeen onvoldoende heeft meegewogen. Volgens hen worden in hun woonomgeving allerlei plannen doorgedrukt, wat hun woonrechten zou schenden en tot ongelijke behandeling zou leiden.
Op de zitting van 22 juni 2026 verscheen de raad, vertegenwoordigd door K. Bosscha en mr. J.J. Hengst. Ontwikkelaar OWC De Friesland B.V. werd als partij gehoord en liet zich bijstaan door mr. M. Klijnstra, advocaat in Amsterdam. Klijnstra is partner omgevingsrecht bij Lexence. De gepubliceerde uitspraak vermeldt geen advocaat of gemachtigde voor de appellanten.
Eerste horde: wie is belanghebbende?
Het meest principiële deel van de uitspraak gaat over de ontvankelijkheid. De raad had betoogd dat een groot deel van de appellanten geen belanghebbende is. Voor tien bewoners voerde de gemeente aan dat hun boot te ver van de toren ligt om gevolgen van betekenis te ondervinden. Voor de overige zeven ging de raad op de zitting nog een stap verder: ook zij zouden geen belanghebbenden zijn, omdat zij geen exclusief gebruiksrecht hebben op de grond (of het water) waar hun boten liggen. Zij beschikken slechts over een ligplaatsvergunning, een publiekrechtelijke toestemming om in gemeentelijk vaarwater te liggen.
De Afdeling zet het toetsingskader op een rij. Volgens artikel 1:2, eerste lid, van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) is belanghebbende degene wiens belang rechtstreeks bij een besluit is betrokken, en alleen een belanghebbende kan op grond van artikel 8:1 Awb beroep instellen. Dat belang moet objectief, actueel, eigen en persoonlijk zijn. Wie rechtstreeks feitelijke gevolgen ondervindt van een activiteit die een bestemmingsplan of vergunning toestaat, is in beginsel belanghebbende. Het criterium “gevolgen van enige betekenis” werkt als correctie op dat uitgangspunt: zonder zulke gevolgen onderscheidt iemand zich onvoldoende van anderen. Om dat te bepalen kijkt de Afdeling naar afstand, zicht, planologische uitstraling en milieugevolgen zoals geur, geluid, licht, trillingen, emissies en risico’s, zo nodig in onderlinge samenhang, en ook naar aard, intensiteit en frequentie van de gevolgen.
Dit kader is niet nieuw. De Afdeling formuleerde het in haar overzichtsuitspraak van 23 augustus 2017 (ECLI:NL:RVS:2017:2271), een zaak over een mestbassin in Mechelen (Gulpen-Wittem). Daarin overwoog de Afdeling dat gevolgen van enige betekenis ontbreken als de gevolgen wel vast te stellen zijn, maar voor de woon-, leef- of bedrijfssituatie van de betrokkene zo gering zijn dat een persoonlijk belang ontbreekt. Ook stelde de Afdeling toen dat een rechtzoekende niet zelf hoeft aan te tonen dat hij belanghebbende is; alleen als de vraag naar de correctie aan de orde komt, mag van hem worden gevraagd uit te leggen welke gevolgen hij vreest.
Tien bewoners te ver weg
Toegepast op Leeuwarden stelt de Afdeling vast dat tien appellanten op afstanden tussen 192 en 362 meter van de toegestane woontoren wonen. Bij die afstanden acht de Afdeling het niet aannemelijk dat zij feitelijke gevolgen van enige betekenis ondervinden. Zij zijn daarom geen belanghebbenden en hun beroep is niet-ontvankelijk. De Afdeling is daarover kort: de afstanden zijn simpelweg te groot.
Zeven bewoners wel: ligplaatsvergunning volstaat
Voor de zeven overige appellanten ligt dat anders. Zij wonen op 18 tot 100 meter van de toren en hebben er zicht op. Gelet op die afstand en dat zicht is het volgens de Afdeling aannemelijk dat zij gevolgen van enige betekenis zullen ondervinden.
Het argument van de raad dat zij toch geen belanghebbende zijn omdat zij alleen een ligplaatsvergunning hebben, verwerpt de Afdeling. Vast staat dat zij met die vergunningen toestemming hebben om met hun woonboten in gemeentelijk vaarwater te liggen en daar, ten minste een deel van het jaar, te wonen. Dat onderscheidt hun belangen voldoende van die van willekeurige anderen. Een zakelijk of exclusief gebruiksrecht is dus niet vereist om als omwonende belanghebbende te zijn; het feitelijk wonen op een vergunde plek is genoeg. Dat is een les voor gemeenten en ontwikkelaars die in een procedure de kring van belanghebbenden willen verkleinen: de juridische titel waarop iemand ergens woont, is bij het omwonendenbelang niet beslissend.
De inhoudelijke toets: beleidsruimte voor de raad
Bij de inhoudelijke beoordeling herhaalt de Afdeling het vaste toetsingskader voor bestemmingsplannen onder de Wro. De raad moet bestemmingen aanwijzen en regels geven die hij uit het oogpunt van een goede ruimtelijke ordening nodig acht, en heeft daarbij beleidsruimte. De Afdeling oordeelt niet zelf of het plan in overeenstemming is met een goede ruimtelijke ordening, maar toetst aan de hand van de beroepsgronden of het besluit in overeenstemming is met het recht. Daarbij kan aan de orde komen of de nadelige gevolgen van het plan onevenredig zijn in verhouding tot de doelen die het plan dient.
Bouwoverlast hoort niet bij het plan
Het bezwaar over overlast tijdens de bouw slaagt niet. De Afdeling wijst erop dat dit gaat over de uitvoering, niet over het plan zelf. Onder verwijzing naar haar uitspraak van 13 augustus 2025 over het bestemmingsplan “Bolsward Oost” in Súdwest-Fryslân (ECLI:NL:RVS:2025:3837) herhaalt de Afdeling dat uitvoeringsaspecten geen onderdeel uitmaken van de ruimtelijke afweging en daarom niet bij de vaststelling van een plan betrokken hoeven te worden. Bijzondere omstandigheden die tot een andere conclusie leiden, ziet de Afdeling niet.
Privacy, uitzicht en schaduw
Ook op privacy, uitzicht en schaduw krijgen de bewoners geen gelijk. De raad had erop gewezen dat de korte afstanden van 20 en 15 meter alleen gelden voor de twee dichtstbijzijnde woonboten; voor de andere boten zijn de afstanden groter. Voor de privacy had de raad aansluiting gezocht bij artikel 5:50 van het Burgerlijk Wetboek, dat het verbiedt om binnen 2 meter van de grens van een naburig erf vensters, muuropeningen of balkons te hebben. Met een afstand van ongeveer 20 meter wordt daar ruim aan voldaan. Daarnaast liggen de woonruimten van de boten grotendeels onder de kade en hebben de boten meestal kleine ramen, wat inkijk beperkt. Horecabezoekers stelde de raad voor de privacy gelijk aan passanten op de openbare weg.
De Afdeling volgt die redenering. In stedelijk gebied is een relatief korte afstand tussen een bouwvlak en omliggende woningen niet ongebruikelijk, zodat enig verlies aan privacy niet volledig uit te sluiten is. Dat de raad horecabezoekers vergelijkt met passanten vindt de Afdeling niet onredelijk, temeer omdat wandelaars op de kade de boten nu al op kortere afstand passeren.
Over het uitzicht overweegt de Afdeling dat dit voor de bewoners weliswaar verandert, maar niet zodanig dat van een onevenredige belemmering sprake is. De raad had toegelicht dat alleen voor twee woonboten op kortere afstand wordt gebouwd dan nu, en dat die bewoners ook nu geen vrij uitzicht hebben omdat zij op een kantoorpand kijken. Voor schaduw beriep de raad zich op de “Zonnestudie De Friesland, Leeuwarden” van GEAR van 1 februari 2023. Daaruit volgt dat de toren niet tot nauwelijks leidt tot minder zonuren. Omdat de bewoners die studie niet inhoudelijk bestreden, mocht de raad ervan uitgaan.
Windhinder
Het bezwaar over valwinden strandt eveneens. De raad wees erop dat de wind in het gebied overwegend uit het (zuid)westen komt en door de positie van de toren niet loodrecht op de gevel staat, zodat valwinden niet aannemelijk zijn. De raad onderbouwde dat met het onderzoek naar windhinder en windgevaar “Het Baken te Leeuwarden” van Actiflow van 1 mei 2026. Daarin is geen risico op windgevaar in het plangebied gevonden; het risico op gevaarlijke situaties voor voetgangers en fietsers is minimaal en acceptabel. De bewoners onderbouwden niet waarom dat onderzoek onjuist zou zijn.
Verkeer en parkeren
Ook verkeer en parkeren leveren geen grond op. Het verkeersonderzoek “Verkeersparagraaf herontwikkeling De Friesland Leeuwarden” rekent met een toename van 299 (fase 1) tot 293 (fase 2) motorvoertuigen per etmaal op een gemiddelde werkdag. De ontsluiting loopt via de Tesselschadestraat, die volgens het onderzoek 10.000 tot 15.000 motorvoertuigen per etmaal vlot en veilig kan verwerken. De intensiteit lag in 2021 op 9.883 en wordt voor 2032 geschat op 11.026 motorvoertuigen per etmaal. De extra ritten passen daar dus binnen.
De parkeerbehoefte is berekend met de Nota parkeernormen Leeuwarden 2014 en komt uit op 395 plaatsen in fase 1 en 301 in fase 2. De raad gaf aan dat ongeveer 200 plaatsen op eigen terrein en 200 op een aangrenzend braakliggend perceel worden aangelegd. Daarmee is volgens de Afdeling in beide fasen in de behoefte voorzien.
Voorzieningen en belangenafweging
Het argument dat scholen, huisartsen en supermarkten overbelast raken, verwerpt de Afdeling met een verwijzing naar haar uitspraak van 20 augustus 2025 over het plan “Anna van Hannoverstraat 4” in Den Haag (ECLI:NL:RVS:2025:3990). Dat plan maakt op de plek van het voormalige ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid maximaal 1.200 woningen mogelijk, eveneens een kantoortransformatie. Aantasting van het voorzieningenniveau is volgens die lijn alleen ruimtelijk relevant als sprake is van een duurzame ontwrichting: inwoners kunnen dan niet langer op aanvaardbare afstand van hun woning in hun eerste levensbehoeften voorzien. Dat hebben de bewoners in het geheel niet onderbouwd.
Ten slotte ziet de Afdeling geen grond voor het verwijt dat de raad hun belangen heeft genegeerd. De raad heeft privacy, uitzicht, schaduw, wind, parkeren, verkeer en voorzieningen allemaal meegewogen. Welke andere belangen hadden moeten meewegen, en waarom de combinatie met andere plannen in de omgeving tot schending van woonrechten of ongelijke behandeling zou leiden, hebben de bewoners niet toegelicht.
De uitkomst
De Afdeling verklaart het beroep van tien appellanten niet-ontvankelijk en het beroep van de overige zeven ongegrond. De raad hoeft geen proceskosten te vergoeden. Het bestemmingsplan, inclusief de woontoren in de zuidwestelijke hoek van het perceel, blijft daarmee in stand. Tegen een uitspraak van de Afdeling staat geen hoger beroep open.
Betekenis voor ontwikkelaars, beleggers en gemeenten
Voor de vastgoedmarkt is de uitspraak vooral interessant als voorbeeld van hoe kantoortransformaties in de praktijk juridisch worden getoetst. Het omzetten van leegstaande kantoren naar woningen staat al jaren hoog op de agenda van gemeenten en ontwikkelaars. Het zorgkantoor in Leeuwarden werd volgens het beeldkwaliteitsplan tot 2018 door De Friesland als kantoor gebruikt. Projecten als dit combineren vaak hergebruik van het bestaande gebouw met nieuwbouw op het terrein, zodat de businesscase rondkomt en de plint commercieel kan worden ingevuld. Juist die nieuwbouw, en vooral de hoogte ervan, roept bij omwonenden het meeste verzet op.
Een aantal lessen springt eruit.
1. Onderbouwing met onderzoek loont. Op vrijwel elk inhoudelijk punt (schaduw, wind, verkeer, parkeren) kon de raad terugvallen op een specifiek onderzoek: een zonnestudie, een windonderzoek en een verkeersonderzoek. De Afdeling legt telkens de bal terug bij de appellanten: zij hebben niet onderbouwd waarom die onderzoeken onjuist zouden zijn. Voor ontwikkelaars betekent dit dat een gedegen onderzoeksdossier bij de planvoorbereiding het procesrisico wezenlijk verkleint. Opvallend detail: het windonderzoek dateert van 1 mei 2026, dus van ruim na de vaststelling van het plan. De raad kon het onderzoek in de beroepsfase inbrengen; de Afdeling betrok het bij haar oordeel.
2. Belanghebbendheid hangt van feitelijke gevolgen af, niet van eigendom. De uitspraak bevestigt dat bewoners met alleen een publiekrechtelijke ligplaatsvergunning als omwonende belanghebbende kunnen zijn. Gemeenten die de kring van procespartijen willen beperken met een beroep op de juridische titel van omwonenden, maken weinig kans. Afstand en zicht blijven de doorslaggevende factoren. Bij een toren van rond de 40 meter trok de Afdeling hier de grens ergens tussen 100 en 192 meter. Dat is geen vaste norm, maar wel een aanwijzing voor de inschatting van procesrisico’s bij vergelijkbare hoogbouw.
3. Uitvoeringshinder hoort in een ander spoor. Bezwaren over bouwoverlast worden bij de vaststelling van een bestemmingsplan niet beoordeeld. Omwonenden moeten daarvoor bij de uitvoering terecht, bijvoorbeeld via de regels voor bouwactiviteiten en handhaving. Voor ontwikkelaars is dat geen vrijbrief: goede afspraken over bouwlogistiek met de buurt blijven nodig om latere conflicten te voorkomen.
4. Plintfuncties en voorwaardelijke verplichtingen. De raad paste het plan na de zienswijzen aan: woningen op de begane grond werden uitgesloten en er kwam een voorwaardelijke verplichting voor het in gebruik nemen van de woningen. Zulke aanpassingen in de vaststellingsfase kunnen bezwaren wegnemen of juist nieuwe vragen oproepen; in dit geval speelden zij in de beroepsprocedure geen rol meer.
5. Overgangsrecht blijft nog jaren relevant. Omdat het ontwerp vóór 1 januari 2024 ter inzage lag, gold nog het oude recht van de Wro en de Crisis- en herstelwet. Dat zal bij veel transformatieprojecten die al langer in voorbereiding zijn nog geruime tijd zo blijven. Wie een project koopt of financiert, doet er goed aan na te gaan onder welk regime het planologisch is geregeld.
Wat nu volgt
Met deze uitspraak is het bestemmingsplan onherroepelijk. OWC De Friesland B.V. kan verder met de voorbereiding van de eerste fase: de woontoren met maximaal 35 appartementen en kleinschalige commerciële voorzieningen in de zuidwestelijke hoek van het perceel. Voor de bouw is nog een omgevingsvergunning nodig. De transformatie van het bestaande kantoorgebouw naar maximaal 115 woningen staat volgens het beeldkwaliteitsplan pas later op het programma. Wanneer de bouw begint, is uit de uitspraak en de openbare plandocumenten niet af te leiden.
Lees ook: Raad van State: Leeuwarden moet bufferzone voor weidevogels bij 395 woningen in De Hem beter onderbouwen · Merin verkoopt kantoren Amstel III aan de Alliantie en Amvest
Bron: Raad van State, 11 november 2026, ECLI:NL:RVS:2026:6640 (rechtspraak.nl) · Extra bronnen: Gemeenteblad 2025, 46914 – vastgesteld bestemmingsplan, Beeldkwaliteitsplan De Friesland (RHO Adviseurs, 2023), ECLI:NL:RVS:2017:2271
Beeld: “Ingang gebouw De Friesland Zorgverzekeraar in Leeuwarden, signatuur 41089”, maker onbekend, CC0 1.0, via Wikimedia Commons (archieffoto juli 1996 van de ingang aan de Harlingertrekweg, collectie Tresoar)
Geef een reactie