Vier teams van de NRP Opleiding Renovatie en Transformatie hebben zich op 22 en 23 november twee dagen lang gebogen over de toekomst van het Johannescentrum in de Utrechtse wijk Overvecht. De afsluitende challenge van de opleiding leverde plannen op om het kerkgebouw fors uit te breiden met woningen, zonder het monument geweld aan te doen. Het winnende team overtuigde de jury met een ontwikkelconcept op basis van een community land trust, meldt het Nationaal Renovatie Platform (NRP) op 4 december.
Een kerk als ontwikkellocatie
Het Johannescentrum is een gemeentelijk monument dat is ontworpen in de traditie van de Bossche School, de naoorlogse stroming in de kerkelijke architectuur die bekendstaat om haar sobere vormentaal en strenge maatverhoudingen. Opdrachtgevers van de challenge waren de Protestantse gemeente Utrecht en de protestantse diaconie Utrecht.
De opdracht aan de deelnemers was breder dan een verbouwing. De teams moesten een ruimtelijk en programmatisch concept bedenken waarmee het bestaande volume aanzienlijk wordt vergroot met woonruimte voor spoedzoekers en/of coöperatieve woonvormen. Tegelijk vroegen de opdrachtgevers om de band tussen de kerkgemeenschap, de buurt en het nieuwe programma te versterken. Duurzaamheid, haalbaarheid en maatschappelijke waarde moesten daarbij expliciet worden meegewogen.
Daarmee raakte de challenge aan een vraag die in veel Nederlandse wijken speelt: wat doe je met een kerkgebouw waarvan de functie verandert, terwijl de woningnood groot is en er in bestaande wijken weinig vrije bouwgrond is? Voor eigenaren van religieus vastgoed kan een herbestemming of gedeeltelijke ontwikkeling een manier zijn om een gebouw betaalbaar te houden. Voor gemeenten en corporaties bieden zulke locaties een kans om binnenstedelijk woningen toe te voegen, een thema dat ook centraal stond bij het NEPROM-jaarcongres Stedelijke Transformatie.
Meer dan een optopping
Volgens het NRP gingen de teams verder dan het voor de hand liggende idee van een extra bouwlaag. Ze stelden aanvullende bouwvolumes voor die het bestaande gebouw respecteren. Voor het programma kwamen ideeën op tafel als doorstroomwoningen, coöperatief wonen en zelfs een brouwerij of restaurant als publieke trekker.
Het winnende plan, waarvan het NRP de teamleden niet bij naam noemt, koos voor een integraal ontwikkelconcept dat is gebaseerd op het model van de community land trust. Bij zo’n constructie wordt de grond ondergebracht in een organisatie zonder winstoogmerk, waardoor de woningen er duurzaam betaalbaar kunnen blijven en de gemeenschap zeggenschap houdt over de ontwikkeling. Voor een kerkelijke opdrachtgever met een maatschappelijke missie kan dat model een alternatief zijn voor verkoop aan de hoogste bieder.
Andere teams zochten de oplossing ook in de ligging van het gebouw. Zij stelden voor de entree te verplaatsen naar de aantrekkelijkste zijde en het complex beter te verbinden met het aangrenzende park en de Singel. Zo zou het Johannescentrum meer onderdeel van de wijk worden in plaats van een in zichzelf gekeerd object.
Het advies aan de opdrachtgevers luidde om de ideeën verder uit te werken samen met de gemeenschap van de Johanneskerk, de omliggende organisaties en de buurtbewoners. Of en wanneer er daadwerkelijk wordt gebouwd, meldt het NRP niet.
Jury met erfgoed- en woonkennis
De jury bestond uit Bettina van Santen, architectuurhistoricus en erfgoedadviseur bij de gemeente Utrecht, Frans Ritmeester, directeur van de Protestantse gemeente Utrecht, Wessel de Jonge, bestuurslid van het NRP en hoogleraar aan de TU Delft, en Vincent Gruis, hoogleraar woningbeheer aan de TU Delft. Die samenstelling weerspiegelt de afweging die bij zulke projecten steeds terugkomt: hoe ver kun je gaan met verdichting zonder de monumentale waarde van het gebouw aan te tasten, en hoe houd je het resultaat beheerbaar en betaalbaar?
De opleiding als praktijkproef
De challenge vormt elk jaar de afsluiting van de NRP Opleiding Renovatie en Transformatie. Deelnemers werken daarin in groepen aan een actuele casus, in een strak tijdschema van twee dagen. Het NRP is het platform van partijen uit de bouw- en vastgoedketen die zich richten op het beter benutten van bestaande gebouwen: renovatie, herbestemming en transformatie in plaats van sloop en nieuwbouw. Het platform reikt daarnaast jaarlijks de Gulden Feniks uit voor de beste renovatie- en transformatieprojecten.
Voor de vastgoedsector is de opzet van de challenge leerzaam. Ontwikkelaars, adviseurs en corporatiemedewerkers krijgen te maken met een opdrachtgever die niet in de eerste plaats rendement zoekt, met een monumentale status die de speelruimte beperkt en met een sociale opgave die verder gaat dan het aantal woningen. Juist die combinatie maakt kerken en andere maatschappelijke gebouwen tot lastige maar interessante transformatieprojecten, vergelijkbaar met andere herbestemmingen van karakteristieke gebouwen zoals het Slachthuis in Haarlem.
Wat volgt
De voorstellen voor het Johannescentrum zijn nadrukkelijk een startpunt. De Protestantse gemeente en de diaconie kunnen ze gebruiken als basis voor het gesprek met de kerkgemeenschap, andere organisaties in de buurt en de omwonenden. Het NRP sluit zijn verslag af met de oproep om de plannen samen met de Johanneskerk en de omgeving verder te brengen. Voor de opleiding zelf blijft de challenge het vaste sluitstuk: elk jaar krijgt een nieuwe groep deelnemers een actuele transformatieopgave voorgelegd, met een echte opdrachtgever aan tafel.
Geef een reactie