Ruim de helft van de Nederlandse gemeenten die meededen aan een rondvraag van onderzoeksplatform VacantMap houdt geen registratie bij van leegstaande panden. Dat blijkt uit een inventarisatie die VacantMap op 9 november 2026 publiceerde. Van de 287 gemeenten die inhoudelijk antwoordden, zeggen er 137 (48 procent) dat zij leegstand geheel of gedeeltelijk registreren. Tegelijk krijgen gemeenten steeds meer instrumenten om eigenaren van leegstaande panden aan te spreken, van een meldplicht tot een leegstandsheffing. Voor beleggers en eigenaren van kantoren, winkels en bedrijfsruimte betekent dat een lappendeken: de regels worden strenger, maar de uitvoering verschilt sterk per gemeente.
Wat VacantMap onderzocht
Onderzoekers van VacantMap legden tussen juli en november 2026 zes vragen voor aan alle 342 gemeenten. Daarvan gaven er 287 een inhoudelijk antwoord, een respons van 84 procent.
De kern van de uitkomst: 137 van de 287 gemeenten houden een registratie bij, 150 niet. De gemeenten die wél registreren, leunen vooral op de basisregistraties, met gegevens uit de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG), de Basisregistratie Personen (BRP) en de WOZ. Ongeveer 35 gemeenten vullen dat aan met eigen waarnemingen, meldingen van inwoners of informatie van derden.
Daarbij is de actualiteit een punt van zorg. Van de 137 registrerende gemeenten werkt ongeveer vier op de tien de registratie jaarlijks bij, of alleen als daar een concrete aanleiding voor is. Nieuwe leegstand komt dan niet direct in beeld.
VacantMap wijst erop dat de basisregistraties een beperkt beeld geven. Een inschrijving zegt niet of een pand echt gebruikt wordt. Een kantoorpand waar een onderneming staat ingeschreven maar waar niemand werkt, telt in de administratie niet als leeg. Bovendien kennen de registraties alleen ‘in gebruik’ of ‘niet in gebruik’ en geen gedeeltelijk gebruik, terwijl juist gedeeltelijke leegstand in kantoorgebouwen en winkelcentra veel voorkomt. Ook het CBS benadrukt volgens VacantMap dat administratieve leegstand niet hetzelfde is als feitelijke leegstand, omdat niet feitelijk wordt getoetst of er iemand woont of werkt. Eerder schreven wij over de landelijke leegstandsmonitor van het CBS.
Meer bevoegdheden, weinig capaciteit
Het onderzoek valt in een periode waarin de bevoegdheden van gemeenten groeien. Het aantal gemeenten met een leegstandsverordening, waarmee een gemeente onder meer een register kan bijhouden en een meldplicht kan opleggen, steeg volgens VacantMap van 8 in 2015 naar 38 in 2026. Twaalf daarvan liggen in Noord-Holland; in Drenthe en Flevoland heeft geen enkele gemeente zo’n verordening. De regering werkt aan een aanscherping van de Leegstandwet, waarmee gemeenten eigenaren van langdurig leegstaande panden onder meer kunnen verplichten die weer in gebruik te geven. Daarnaast mogen gemeenten een heffing opleggen op woningen die langer dan een jaar leegstaan.
Negentien gemeenten kondigen zo’n leegstandsheffing aan, meestal in een nieuw coalitieakkoord. Van de zestien daarvan die de vragen beantwoordden, houden er zes geen registratie van leegstaande panden bij. Dertien van de negentien hebben geen leegstandsverordening, terwijl de regering gemeenten juist aanraadt eerst met een verordening te beginnen en pas daarna een heffing in te voeren.
De capaciteit om dat alles uit te voeren is volgens de antwoorden beperkt. Volgens eigen inschatting van de gemeenten heeft 27 procent (78 gemeenten) geen specifieke capaciteit voor leegstandsbeleid en monitoring. Bij 31 procent (88) gaat het om minder dan één fte, bij 36 procent (102) is de capaciteit onbekend of niet toe te rekenen. Slechts 19 gemeenten, 7 procent, noemen één fte of meer. Amsterdam springt eruit met 18 fte, gevolgd door Den Haag met 5 en Utrecht met 4.
De Leegstandwet verplicht gemeenten niet tot een register, en het Rijk geeft er geen apart geld voor. Een registerhoofdstuk in de wet van 1981 trad nooit in werking, omdat gemeenten de uitvoering te duur vonden.
Meldingen van inwoners nauwelijks benut
Een opvallende uitkomst betreft meldingen door buurtbewoners. Een derde van de responderende gemeenten (96) zegt die te gebruiken om leegstand in beeld te krijgen, maar slechts 15 doen dat structureel, met een vaste meldroute en vastlegging in de registratie. Voorbeelden zijn Amsterdam, Arnhem en Beverwijk. Slechts 18 gemeenten hebben een meldformulier op hun website, en bij ongeveer de helft daarvan moet de melder inloggen met DigiD.
Amsterdam laat zien wat een actieve aanpak oplevert. Na de aanscherping van de verordening eind 2022 meldden eigenaren daar in minder dan anderhalf jaar 579 keer leegstand, tegen 118 meldingen in de zes jaar daarvoor. Daarnaast nam de gemeente 880 adressen in onderzoek die door buurtbewoners of handhavers waren gesignaleerd.
Reacties van VNG en ministerie
VacantMap legde de uitkomsten voor aan de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Een woordvoerder van de VNG noemt het volgens het platform onacceptabel dat panden in tijden van ruimtegebrek leeg blijven staan, erkent dat registreren lastig blijft en ziet de mogelijkheid om het elektriciteitsverbruik van vermoedelijk leegstaande panden op te vragen als verbetering. De VNG acht koppeling met bronnen als waterverbruik, eigendom en handelsregister denkbaar, maar wijst op beperkte capaciteit voor handhaving. Een woordvoerder van het ministerie stelt dat het aan gemeenten is om binnen hun middelen te bepalen of en hoe ze de wet inzetten, en roept hen op maximaal in te zetten op het benutten van woonruimte.
Wat betekent dit voor eigenaren en beleggers?
Voor vastgoedeigenaren zijn er drie lessen. Ten eerste neemt het handhavingsrisico toe, maar ongelijk: in een gemeente met verordening, meldroute en capaciteit, zoals Amsterdam, wordt leegstand veel eerder gesignaleerd dan in een gemeente zonder registratie. Wie een portefeuille in meerdere gemeenten heeft, doet er goed aan per gemeente na te gaan of er een verordening, meldplicht of heffing geldt.
Ten tweede schuilt er een kans in tijdelijk gebruik. Zolang gemeenten meer instrumenten krijgen om ingebruikname af te dwingen, is het voor eigenaren aantrekkelijker om zelf de regie te houden, via tijdelijke verhuur, leegstandsbeheer of een transformatieplan, dan af te wachten tot de gemeente aanklopt.
Ten derde wijst VacantMap op een rechtsgelijkheidsrisico: een gemeente die alleen heft op de leegstand die zij kent, behandelt eigenaren mogelijk ongelijk. Dat kan in bezwaarprocedures tegen een heffing een rol gaan spelen.
De aanscherping van de Leegstandwet ligt nog bij de wetgever. Tot die tijd blijft de praktijk bepaald door wat elke gemeente zelf organiseert.
Bron: VacantMap – Gemeenten krijgen meer bevoegdheden, maar missen vaak inzicht in leegstand · Extra bronnen: VacantMap – Leegstandsmonitoring gemeenten 2026 (dashboard), PropertyNL
Geef een reactie