Participatie is voor ontwikkelaars, beleggers en gemeenten geen bijzaak meer. Dat onderstreept de aankondiging van de Participatieparade 2024, die NEPROM op 25 januari 2024 op zijn nieuwssite heeft geplaatst. De bijeenkomst over het betrekken van omwonenden en andere belanghebbenden bij bouw- en gebiedsprojecten krijgt een tweede editie op donderdag 21 maart in Utrecht. De eerste editie, in 2023, was volgens de aankondiging in korte tijd volgeboekt; dat was voor de organisatie aanleiding om er een vervolg aan te geven.

Alle facetten van participatie op één dag

Het idee achter de Participatieparade is dat bezoekers in één dag kennismaken met alle kanten van participatie. Het programma bestaat volgens de aankondiging uit sessies die inspiratie moeten bieden aan professionals die met participatie te maken hebben. Een uitgewerkt programma, een sprekerslijst of informatie over kosten en aanmelding staat niet in het bericht. De exacte zaal in Utrecht wordt evenmin genoemd. Wie overweegt te gaan, doet er dus goed aan de verdere communicatie van de organisatie af te wachten. Gezien de snelle uitverkoop van de eerste editie ligt het voor de hand dat belangstellenden er vroeg bij moeten zijn.

Dat de aankondiging via de vereniging van projectontwikkelaars wordt verspreid, is veelzeggend. Voor ontwikkelaars is participatie een vast onderdeel van het voortraject van een project. Het gesprek met buurtbewoners, ondernemers en andere belanghebbenden bepaalt in toenemende mate hoe soepel een plan door de procedures komt en hoeveel draagvlak er is wanneer de bouw begint.

Nieuwe spelregels sinds 1 januari 2024

De timing van de tweede editie is niet toevallig. Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden, en daarmee heeft participatie een formele plek gekregen in de procedure voor de omgevingsvergunning. Het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) zet de hoofdlijnen op een rij. Wie een omgevingsvergunning aanvraagt, moet in de aanvraag aangeven of er aan participatie is gedaan en, als dat zo is, hoe dat is gebeurd en wat de uitkomsten waren. Dat aanvraagvereiste staat in artikel 7.4 van de Omgevingsregeling.

Participatie door de initiatiefnemer is daarbij in beginsel vrijwillig. Het bevoegd gezag mag een aanvraag niet weigeren of buiten behandeling laten alleen omdat er geen participatie heeft plaatsgevonden. Op die hoofdregel bestaat een belangrijke uitzondering. Op grond van artikel 16.55, zevende lid, van de Omgevingswet kan de gemeenteraad gevallen aanwijzen waarin participatie wel verplicht is. Dat kan alleen voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit waarvoor het college van burgemeester en wethouders bevoegd gezag is. Heeft de raad zo’n aanwijzing gedaan en is er niet of onvoldoende geparticipeerd, dan kan het college de aanvraag buiten behandeling laten, maar pas nadat de aanvrager de kans heeft gekregen dat gebrek te herstellen.

Ook belangrijk voor de praktijk: participatie is geen onderdeel van de beoordelingsregels voor de vergunning. Onvoldoende participatie is daarmee geen zelfstandige grond om een vergunning te weigeren. De wetgever heeft de vorm bovendien aan de aanvrager overgelaten. Gemeenten mogen geen eisen stellen aan de manier waarop wordt geparticipeerd, en de inspanning moet in verhouding staan tot de omvang en impact van het project.

Waarom dit ertoe doet voor de vastgoedsector

Voor partijen in het zakelijk vastgoed betekent de nieuwe wet vooral dat zij vooraf moeten nadenken over wie zij betrekken, wanneer en op welke manier. Een transformatie van een leegstaand kantoor naar woningen, de herontwikkeling van een bedrijventerrein of een gemengd project in een binnenstedelijke wijk raakt vaak veel omwonenden en ondernemers. Hoe dat gesprek wordt ingericht, verschilt per gemeente en per project. Juist omdat de wet weinig voorschrijft over de vorm, is er behoefte aan uitwisseling van ervaringen: wat werkt bij een kleinschalige herontwikkeling, en wat is nodig bij een grootschalige gebiedsontwikkeling met meerdere eigenaren?

Daarin ligt de meerwaarde van een bijeenkomst als de Participatieparade. Professionals van ontwikkelaars, gemeenten, adviesbureaus en corporaties kunnen er praktijkvoorbeelden delen en van elkaar leren hoe ze participatie zo inrichten dat het meer oplevert dan een verplicht nummer in de aanvraag. Nu gemeenteraden in de komende tijd besluiten of en wanneer zij participatie verplicht stellen, zal de lokale invulling naar verwachting sterk uiteenlopen. Voor partijen die in meerdere gemeenten actief zijn, maakt dat kennis van de verschillende aanpakken extra waardevol.

Druk eventseizoen voor de sector

De Participatieparade is niet de enige bijeenkomst die NEPROM deze maand onder de aandacht brengt. Twee dagen eerder, op 23 januari, kondigde de vereniging al het Jaarcongres Stedelijke Transformatie op 18 april aan, waar het zoeken naar nieuwe wijken binnen bestaande steden centraal staat. Beide evenementen sluiten aan op dezelfde opgave: meer bouwen in een omgeving waar al veel mensen wonen en werken, en dat met voldoende steun uit de buurt.

Wat er nu volgt

De Participatieparade 2024 vindt plaats op donderdag 21 maart in Utrecht. Programma, sprekers en de wijze van aanmelden worden naar verwachting in de aanloop naar het evenement bekendgemaakt. Voor de praktijk blijft daarnaast van belang hoe gemeenteraden de mogelijkheid benutten om participatie in bepaalde gevallen verplicht te stellen.

Bron: NEPROM – De Participatieparade 2024. Extra bronnen: IPLO – Participatie bij de omgevingsvergunning; NEPROM – Jaarcongres Stedelijke Transformatie (23-1-2024)