Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) bereidt de verkoop voor van de Commandopost Clingendael, de schuilbunker die de Duitse bezetter in 1942 bouwde voor rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart. Het rijksmonument in Wassenaar wordt via een openbare procedure met voorselectie aangeboden. Wie het complex wil kopen, moet niet alleen een prijs bieden, maar ook een visie op herbestemming die past binnen een vooraf vastgelegd kader en aantonen ervaring te hebben met vergelijkbaar complexe projecten. Dat meldt het RVB in een bericht op zijn eigen website.
Een bunker die op een boerderij lijkt
Het complex ligt op het landgoed Clingendael, op de grens van Den Haag en Wassenaar, op ongeveer 400 meter van het huis waar Seyss-Inquart tijdens de bezetting woonde. Hij gaf in 1942 opdracht tot de bouw van een schuilplaats. Zijn eigen bouworganisatie voerde het werk uit; van buiten moest het bouwwerk op een garage lijken, en het complex doet nu vooral denken aan een boerderij. Aan de bunker zijn twee garages gekoppeld.
Na de oorlog kreeg het complex een tweede leven. Tijdens de Koude Oorlog gebruikte de Nederlandse landmacht het als commandopost. Daarmee heeft het gebouw een rol gespeeld in twee opeenvolgende perioden van de twintigste-eeuwse geschiedenis, wat een belangrijk deel van de erfgoedwaarde bepaalt. Sinds 2015 staat de bunker als rijksmonument geregistreerd. Er is uitgebreid cultuurhistorisch onderzoek naar gedaan.
Defensie heeft het pand niet meer nodig
Defensie heeft de bunker ruim tien jaar geleden overtollig verklaard. Sindsdien valt het complex onder de verantwoordelijkheid van het Rijksvastgoedbedrijf, dat het gebouw en het omliggende groen onderhoudt. Hebben andere overheidsorganisaties geen belangstelling voor een overtollig object, dan moet het RVB het verkopen. Die verplichting volgt uit de Regeling beheer onroerende zaken Rijk 2017. Die regeling schrijft ook voor dat de verkoop openbaar verloopt.
Volgens projectmanager Ard Buis van het RVB, die het verkooptraject leidt, betekent dat concreet dat het Rijk de bunker niet rechtstreeks kan gunnen aan een partij als de Nationale Monumentenorganisatie. Iedere gegadigde moet via dezelfde procedure meedingen. Het RVB werkt daarbij met een voorselectie: eerst wordt beoordeeld welke kandidaten een passende visie en voldoende ervaring hebben, daarna volgt de eigenlijke verkoop.
Bij de verkoop van monumenten volgt het RVB de Leidraad Afstoot Monumenten, die het samen met het Atelier Rijksbouwmeester heeft opgesteld. Uitgangspunt van die leidraad is dat een nieuwe eigenaar zorgvuldig omgaat met de erfgoedwaarden en dat de nieuwe functie een relatie heeft met de geschiedenis van het object.
Kaders in een Nota van Uitgangspunten
De randvoorwaarden voor herontwikkeling zijn vastgelegd in een Nota van Uitgangspunten (NvU). Het RVB stelde die op samen met de gemeente Wassenaar, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Atelier Rijksbouwmeester. In de nota zijn de conclusies van het historisch onderzoek verwerkt en staat aan welke voorwaarden een plan moet voldoen.
De nota sluit een aantal functies op voorhand uit. Grootschalige horeca valt af, net als gebruik als evenemententerrein. Ook een kantoorfunctie van meer dan 1.000 vierkante meter is niet toegestaan. Voor een herinneringscentrum of museum ligt de weg evenmin direct open: daarvoor zou het geldende bestemmingsplan van de gemeente eerst moeten worden aangepast. Het RVB noemt de vaststelling van de NvU door de gemeenteraad van Wassenaar daarom een belangrijke stap richting de toekomst van de bunker.
Bij het opstellen van de nota zijn omwonenden, buurtverenigingen en erfgoed- en belangenorganisaties betrokken. Hun inbreng heeft volgens het RVB tot enkele aanpassingen geleid. De gemeente paste daarnaast haar inspraakverordening toe, zodat belanghebbenden formeel hun zienswijze konden geven.
Tijdelijk gebruik in de garages
In afwachting van een nieuwe eigenaar zijn de twee garages tijdelijk in gebruik via leegstandsbeheer. Stichting Atlantikwall Museum Den Haag en City Bootcamp maken er gebruik van. Het RVB ziet dat als een invulling die aansluit bij de geschiedenis van de plek en tegelijk iets betekent voor de buurt.
Wat het betekent voor de markt
De verkoop van de Commandopost Clingendael is een voorbeeld van een categorie vastgoed waar de markt doorgaans weinig zicht op heeft: overtollig rijksbezit met een sterke erfgoedcomponent. Het RVB beheert namens het Rijk een omvangrijke en diverse vastgoedportefeuille. Objecten waarvoor binnen de overheid geen gebruiker meer is, komen periodiek op de markt.
Voor ontwikkelaars en beleggers is zo’n traject wezenlijk anders dan een reguliere vastgoedtransactie. De prijs is niet het enige criterium; de kwaliteit van het herbestemmingsplan en de aantoonbare ervaring van de koper wegen zwaar. Bij een complex als dit komt daar een duidelijk afgebakend gebruiksprogramma bij. Door commerciële functies als grootschalige horeca, evenementen en grotere kantoren uit te sluiten, beperkt de NvU de mogelijkheden om een herontwikkeling via hoge opbrengsten rond te rekenen. Dat maakt het object vooral interessant voor partijen die gespecialiseerd zijn in de herbestemming van monumenten, of voor maatschappelijke en culturele initiatiefnemers met een passende exploitatie.
Tegelijk laat de casus zien hoe het Rijk de afstoot van monumenten heeft ingericht. Door vooraf samen met gemeente, erfgoeddienst en Rijksbouwmeester een kader vast te leggen en de omgeving te laten meepraten, probeert het RVB discussies die bij verkoop van beladen erfgoed vaak ontstaan, naar de voorkant van het proces te halen. Een koper weet daardoor bij inschrijving waar hij aan toe is, maar heeft ook minder ruimte voor eigen invulling.
Wat er nu volgt
Met de Nota van Uitgangspunten als kader kan het RVB de openbare verkoopprocedure met voorselectie in gang zetten. Een concrete planning voor de start van de verkoop of voor de gunning heeft het RVB nog niet bekendgemaakt. Tot die tijd blijft het Rijksvastgoedbedrijf verantwoordelijk voor het onderhoud van de bunker en het groen, en blijven de garages in tijdelijk gebruik.
Bron: Rijksvastgoedbedrijf – Commandopost Clingendael wacht op herbestemming
