Een team van Italiaanse neonspecialisten heeft dit najaar het lichtkunstwerk van de Amerikaanse kunstenaar Joseph Kosuth in de binnentuin van de Raad van State in Den Haag gerestaureerd. De glazen neonletters op de gevels zijn van de muren gehaald, schoongemaakt, opnieuw gevernist en waar nodig vervangen. Ook kreeg het werk nieuwe, zuinigere transformatoren. Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB), dat de rijksgebouwen en de bijbehorende kunstcollectie beheert, deed op 9 december 2025 verslag van de werkzaamheden.

Het kunstwerk bestaat uit zeven axioma’s van de filosoof Spinoza, die in Den Haag woonde en werkte. Axioma’s zijn grondbeginselen waarvan Spinoza meende dat iedereen ze kon onderschrijven. De neonteksten verbinden de oude en de nieuwe gebouwen van de Raad van State met elkaar.

Onderhoud van kunst als onderdeel van vastgoedbeheer

Het onderhoud laat een minder bekende kant van het beheer van rijksvastgoed zien. Bij de bouw of verbouwing van rijksgebouwen reserveert het Rijksvastgoedbedrijf een deel van het budget voor beeldende kunst. Die percentageregeling geldt volgens het RVB wanneer het bouw- of renovatiebudget boven de 1 miljoen euro uitkomt; het percentage hangt af van de omvang van het budget. Volgens het RVB is zo een collectie van meer dan 5.000 kunstwerken ontstaan, met als doel een zo inspirerend mogelijke werkomgeving voor rijksambtenaren.

Die collectie, de Rijkscollectie Percentagekunst, beheert het RVB zelf. Dat betekent dat de vastgoedbeheerder niet alleen verantwoordelijk is voor gevels, installaties en daken, maar ook voor kunstwerken die vast met de gebouwen verbonden zijn. Werken als de neonletters van Kosuth vragen daarbij om specialistische kennis die in Nederland nauwelijks beschikbaar is.

Kosuth werd destijds gekozen uit een longlist van tien nationale en internationale kunstenaars. Bij de opdracht, die samenhing met de nieuwbouwplannen van de Raad van State, was Tanja Karreman betrokken, adviseur Rijkscollectie percentagekunst bij het RVB. Volgens de kunstenaar sluiten de ideeën van Spinoza over vrijheid van denken en meningsuiting nauw aan bij de taak van de Raad van State, die de regering adviseert over wetsvoorstellen.

Specialisten uit San Vendemiano

Het werk werd uitgevoerd door Neonlauro, een bedrijf uit San Vendemiano, nabij Venetië, onder leiding van Raimondo Piaia. Het team werkt sinds 1997 met Kosuth samen; het kunstwerk bij de Raad van State werd ongeveer vijftien jaar geleden geplaatst. Het bedrijf gebruikt voor zijn werk het eigen woord ‘neoniseren’: het omzetten van de ideeën van Kosuth in fysieke neonwerken.

Volgens Seamus Farrell, die als vertegenwoordiger van Kosuth naar Den Haag reisde, zijn er in Europa misschien nog maar een stuk of tien mensen die de benodigde glazen vervangingsonderdelen kunnen maken. Dat verklaart waarom het team voor zijn werk over de hele wereld reist; de volgende opdracht van Piaia stond in San Francisco gepland.

Wat er precies is gedaan

Alle glazen letters zijn van de muren gehaald, gereinigd en voorzien van een nieuwe vernislaag, omdat Kosuth een matte afwerking wil. Drie letters vroegen extra aandacht: één was gebroken en twee hadden door eerder, ondeskundig onderhoud een verkeerde kleur gekregen. De gebroken buis werd in San Vendemiano opnieuw geblazen en per koerier naar Den Haag gestuurd. Het team bewaart reservebuizen, omdat nieuw glas nooit exact dezelfde kleur heeft als het origineel.

Ook de lichtsterkte is aangepast. Na de oorspronkelijke onthulling bleek het licht te fel; het team heeft het gedimd, wat volgens het RVB ook beter is voor vogels en insecten in de binnentuin. Daarnaast zijn nieuwe transformatoren geplaatst die de helft minder energie verbruiken.

Kwik en Europese regels

Neonverlichting werkt met een mengsel van argon- en neongas en een kleine druppel kwik. Volgens de huidige Europese regels mag in nieuwe neonkunst geen kwik meer worden gebruikt. Kleine reparaties met kwik zijn volgens Piaia nog wel toegestaan. Hij heeft zelf een kwikvrije neontechniek ontwikkeld, maar maakt het recept daarvan niet openbaar.

Neon is een Franse uitvinding uit het begin van de twintigste eeuw. Het werd in de Verenigde Staten populair in de reclame en verspreidde zich na de Tweede Wereldoorlog door Europa. Tegenwoordig heeft ledverlichting neon grotendeels vervangen, al blijven liefhebbers het licht van neon verkiezen. Juist die verschuiving maakt het onderhoud van bestaande neonkunst lastiger: het vakmanschap om de buizen te blazen en te vullen wordt schaarser.

Betekenis voor beheerders van vastgoed met kunst

Voor eigenaren en beheerders van gebouwen met kunst in of aan het gebouw bevat het verhaal een aantal praktische lessen. Onderhoud aan kunstwerken vraagt om specialisten die soms alleen in het buitenland te vinden zijn, en verkeerd onderhoud kan blijvende schade veroorzaken, zoals de verkleurde letters bij de Raad van State laten zien. Ook energiebesparing speelt mee: de nieuwe transformatoren verbruiken in dit geval de helft minder energie. En wie kunst met kwikhoudende onderdelen in beheer heeft, krijgt te maken met Europese regels die kwik in nieuwe werken verbieden en alleen kleine reparaties nog toestaan.

Met de restauratie is het lichtkunstwerk in de binnentuin van de Raad van State weer in de staat die de kunstenaar voor ogen had. Het RVB blijft als beheerder van de Rijkscollectie Percentagekunst verantwoordelijk voor het verdere onderhoud.

Bron: Rijksvastgoedbedrijf – Italiaanse ambachtslieden ‘neoniseren’ bij Raad van State
Extra bron: Rijksvastgoedbedrijf – Percentageregeling beeldende kunst