Het nieuwe stelsel van private kwaliteitsborging in de bouw levert na twee jaar intensiever bouwtoezicht op, maar of de gebouwen er ook beter van worden, is nog niet aan te tonen. Dat concludeert het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) in een evaluatie van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb), die op 28 oktober naar buiten kwam. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van Woningborg en SWK, de twee grootste waarborgende instellingen voor nieuwbouwwoningen. Voor ontwikkelaars en beleggers is vooral de kostenkant relevant: bij projecten met voldoende herhaling is het stelsel goedkoper dan het oude gemeentelijke toezicht, bij heel kleine projecten juist fors duurder.

Meer toezicht, vooral in kleinere gemeenten

De Wkb geldt sinds 1 januari 2024 voor bouwwerken in gevolgklasse 1: grondgebonden eengezinswoningen en eenvoudige bedrijfspanden. Onder de Wkb houdt een private kwaliteitsborger gedurende het hele bouwproces systematisch en risicogericht toezicht, op basis van de bouwtechnische risico’s in het borgingsplan. Zie ook de start van Omgevingswet en Wkb.

Volgens het EIB heeft dat gemiddeld tot een hogere kwaliteit van het toezicht geleid. De winst zit vooral bij kleinere gemeenten, waar voor de Wkb minder intensief werd gecontroleerd, en bij aannemers zonder een eigen kwaliteitsborgingssysteem.

Kwaliteitsborgers deden in 2025 volgens de Toelatingsorganisatie Kwaliteitsborging Bouw (TloKB) gemiddeld 2,4 bouwplaatsinspecties per bouwwerk; het EIB merkt op dat dit gemiddelde wordt gedrukt door projecten die nog lopen. Volgens de monitoringsrapportage van Arcadis, die het EIB aanhaalt, vonden borgers bij 85% van de projecten afwijkingen in het ontwerp en bij 75% afwijkingen tijdens de uitvoering. In slechts 7% van de gevallen werd geen verklaring afgegeven dat er gerechtvaardigd vertrouwen is dat het bouwwerk aan de regels voldoet.

In 2025 werden onder de Wkb bouwmeldingen gedaan voor ongeveer 12.000 woningen, circa 40% van het jaarlijkse aantal grondgebonden woningen. Het aantal bouwmeldingen is in 2025 bijna verdrievoudigd ten opzichte van 2024. Het EIB sprak voor het onderzoek met 40 stakeholders.

Betere gebouwen: aannemelijk, niet bewezen

Het belangrijkste doel van de wet is een betere bouwkwaliteit. Na twee jaar kan het EIB nog niet empirisch vaststellen dat die er ook is. Het instituut vindt het wel aannemelijk dat de intensievere, systematische toetsing en de betere verslaglegging bijdragen aan een hogere gemiddelde kwaliteit. Verzekeraars zien volgens het rapport nog geen duidelijke verandering in het aantal schadeclaims.

Kosten: schaal bepaalt de uitkomst

Onder de Wkb wordt per project een referentiewoning getoetst, en hoe meer woningen per referentiewoning, hoe lager de kosten per woning. Volgens het EIB kost een kwaliteitsborger bij een verhouding van één op één ongeveer € 5.000 per woning, bij één op vijf ongeveer € 1.000 en bij één op tien ongeveer € 500. Voor de bouw van één losse woning lopen de totale kosten van borger en aannemer samen op tot gemiddeld ongeveer € 10.000.

Daar staan lagere bouwleges tegenover. Die lagen in 2025 gemiddeld € 2.500 per grondgebonden woning lager dan in 2023. De leges verschillen per gemeente sterk: een inventarisatie van gemeentelijke legesverordeningen uit 2026 laat voor één woning met een bouwsom van € 300.000 bedragen zien van € 500 tot ruim € 10.000.

Een project waarin één op de tien woningen wordt getoetst, is gemiddeld € 1.500 per woning goedkoper dan onder het oude stelsel; bij één op de vijf is dat € 500. Een project van één woning is € 7.500 duurder. Projecten van meer dan vijf woningen waren de afgelopen drie jaar goed voor 75% van de vergunde grondgebonden woningen. Gemiddeld over alle woningen is het nieuwe stelsel volgens het EIB licht duurder dan gemeentelijk toezicht: € 50 per woning.

Het EIB stelt voor om de regels en de leges beter toe te snijden op kleine projecten, bijvoorbeeld door het toezicht daar te beperken tot essentiële risico’s zoals constructieve veiligheid en brandveiligheid en de legeskorting meer te laten afhangen van de projectomvang.

Zwakke plekken: één instrument en de toezichthouder

Het rapport noemt twee aandachtspunten. Bij één van de toegelaten instrumenten voor kwaliteitsborging vindt geen systematische borging plaats van risico’s met een potentieel hoge gevolgschade. Daardoor kunnen essentiële risico’s, zoals funderingen, buiten beeld blijven. De zorgen over de kwaliteit van het bouwtoezicht concentreren zich volgens het EIB rond dit instrument. Binnenlands Bestuur meldde op 28 oktober dat het gaat om de BKapp van het Arnhemse bedrijf Apexion; Apexion noemt de kritiek daar achterhaald, omdat het instrument in april is aangepast. Het EIB beveelt minimumeisen aan: essentiële risico’s moeten altijd in het borgingsplan staan en op de bouwplaats worden gecontroleerd.

Het tweede punt betreft de TloKB. Meerdere stakeholders ervaren de toezichthouder als te voorzichtig: bij gebreken wordt volgens hen niet streng genoeg gesanctioneerd. Wel heeft de toelatingsorganisatie volgens het rapport zeer recent maatregelen getroffen tegen enkele kwaliteitsborgers die niet aan de regels voldeden. De TloKB inspecteerde in 2025 bij 89 projecten met 931 bouwwerken de uitvoering van de kwaliteitsborger, 5% van alle bouwwerken onder het stelsel. In een derde van de gevallen trof de toezichthouder een afwijking aan die de kwaliteitsborger niet had opgemerkt. Een actievere en transparantere opstelling van de TloKB zou volgens het EIB het vertrouwen in het stelsel versterken. Hoe gevoelig dat ligt, bleek een dag eerder uit Kamerantwoorden: de schorsing van kwaliteitsborgers raakte ongeveer 1.250 bouwprojecten.

Aanbevelingen

Naast minimumeisen voor essentiële risico’s, een lichtere aanpak voor kleine projecten en steviger sanctioneren door de TloKB, noemt het rapport nog drie punten: een betere digitale koppeling met het Digitaal Stelsel Omgevingswet, zodat kwaliteitsborgers hun dossier namens de initiatiefnemer kunnen indienen bij bouw- en gereedmeldingen; een database met geaccepteerde gelijkwaardigheidsoplossingen, op te stellen door de wetgever; en het advies om bij een eventuele uitbreiding naar hogere gevolgklassen voort te bouwen op de ervaring die nu in gevolgklasse 1 wordt opgedaan.

Wat betekent dit voor de markt?

Voor ontwikkelaars en beleggers die grondgebonden woningen of eenvoudige bedrijfspanden realiseren, bevestigt het rapport dat de Wkb een schaalspel is. Seriematige projecten met veel gelijke woningen profiteren, bij kleine projecten van één of enkele woningen lopen de kosten per woning juist op. Tegelijk wordt de keuze van borger en instrument een kwaliteitsvraag: het rapport laat zien dat niet elk instrument dezelfde risico’s afdekt. Het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening werkt volgens Binnenlands Bestuur zelf aan een eindevaluatie van de wet, die volgend jaar verschijnt.

Bron: EIB – Evaluatie Wet kwaliteitsborging: ervaringsfeiten van twee jaar Wkb (rapport, pdf) · EIB – WKB zorgt voor intensiever bouwtoezicht · Zie ook: Binnenlands Bestuur, 28 oktober 2026